کتاب تحــفه الاجـله در شناخت قبله

پیشگفتار ناشر

تعیین جهت قبله در مکان‌های مختلف از نیازهای همیشگی مسلمانان سراسر جهان برای انجام امر واجب نماز است و در عین حال برای ساخت مسجدها و نمازخانه‌ها هم لازم است. این موضوع هم با نحوه عملی و هم با مباحثی از مثلثات کروی مرتبط است.

بی‌شک این نیاز انگیزه و الهام‌بخش دانشمندان مسلمان برای توجه بیشتر به مثلثات کروی بوده است. گویا نخستین کتاب مستقل در مثلثات کروی را ابورجان بیرونی با نام مقایید علم الهیته تألیف کرده است.

روش‌های تعیین نصف‌النهار (راستای شمال – جنوب جغرافیایی بر زمین) و انحراف قبله نسبت به این راستا در هر شهر، در اغلب زیچ‌ها آمده و موضوع رساله‌های مستقل هم بوده است. توجه به روش‌های بیان‌شده در این منابع، هم اهمیت کاربردی و هم ارزش تاریخی دارد. علوم‌بر این از فایدۀ آموزشی این موضوع نباید غافل بود. آشنایی با کاربرد مثلثات کروی در قبله‌پایی مطالعۀ این مبحث را معنی‌دارتر و ملموس‌تر می‌کند. اکنون که مثلثات کروی در برنامه‌درسی ریاضیات دبیرستانی وجود ندارد، ترغیب جوانان به آشنایی با این شاخۀ مهم ریاضی کار ارزنده‌ای است. این آشنایی می‌تواند به درک بهتر مباحث نحوه ریاضی هم کمک کند و از سوی دیگر، می‌تواند ذهن دانش‌آموزان را برای ورود به هندسۀ ناقل‌بدسی آماده سازد. زمینه‌های کاربردی دیگری چون ارتباط‌های ماهواره‌ای و دریابوری برای مثلثات کروی در زندگی امروزی نیز وجود دارد.

در بررسی ریاضی روش‌های قبله‌پایی نکات کنجکاوی برانگیزی هست که به نوبۀ خود می‌تواند توجه و علاقة جوانان را جلب کند. مثلاً اینکه جهت قبله در نقاطی از زمین که هم‌عرض مکه باشد، دقیقاً به سوی شرق یا غرب نیست، نکته‌ای است که برخی دانشمندان پیشین هم در مورد آن به اشتباه افتاده‌اند (–) فصل 15 کتاب). همچنین اینکه در نقطۀ متقاطر مکم (قرینۀ آن نسبت به مرکز زمین) که در اقیانوس واقع می‌شود، جهت قبله نامعین است (در هر چیزی می‌توان نمازگزارد)، مفهوم ریاضی «سهم» را برای دانش‌آموز ملموس‌تر می‌کند.

خانۀ ریاضیات اصفهان خوشوقت است که در پی انتشار کتاب قبله‌پای در اسلام (ثانیف دیوید ل. کینگ، ترجمۀ مرحوم حسین ناهید، با همکاری انتشارات فاطمی، 1384) اینک ترجمۀ فارسی اثری از یک فقیه و دانشمند مسلمان از حوزۀ فرهنگ ایرانی در این زمینه را منتشر می‌کند.

امیدواریم که این اثر هم جای شایستۀ خود را بیاید و گام مفید دیگری در راه ترویج هدفمند ریاضیات و توجه به میراث گرانهای دانشمندان حوزۀ تمدنی ایران و اسلام باشد.

خانۀ ریاضیات اصفهان

پیشگفتار مترجم

سخن ناشر
سخن مترجم
نگاهی به زندگی مؤلف
تحصیلات و مقام علمی
تألیفات
دربارة تحدّداً لاجلاً في معرفة الفيئة
رحلت

مقدمه: مباحث لازم برای شناخت قبله

فصل 1: شناخت اجمالی جيب، ظلّ و غير آنها

فصل 2: شناخت جيب، مماس، قاطع زاویه و تمام آنها
تنبیه: [زاویه‌های داخلی و خارجی و توابع مثلثاتی]

فصل 3: [گرویت زمین، قطبیین و طول و عرض آن]
[علائم مقادیر زاویه]

فصل 4: شناخت سمت أو جهت! قبله و بالد دیگر

فصل 5: [به دست آوردن جهت قبله]
روش اول: استفاده از دایرة هندیه
تنبیه: [هم‌نام و مختلف بودن طول و عرض]

روش دوم: [قبله‌بایی در هشتم جوزا و بیست و سوم سرطان]
تکمیل [بحث]

1. تبدیل درجه به ساعتاً
2. تعیین دو درجة مذکور در جوزا و سرطاناً
3. روش سوم: استفاده از اسطلاک
توضیح: [طول بالد از نظر قدما و مشاخران]

فصل 6: [قبلۀ بالد با فاصلة طولی ۹۰۰ یا بیشتر از مکمّه]
فصل 7: [قبل‌بایی با دایرة هندبه در عرض‌های جنوبی]
فصل 8: [قبل‌بایی با دایرة هندبه در استوا]
فصل 9: [قبل‌ه در موضع مقاطر با مکمّه مکریمه]
فصل 10: [قبل‌ه در عرض ۹۰۰]
فصل 11: [قبل‌بایی با قاعدة سلك بسيط]
[بانتن مسافت با قاعدة سلك بسيط]
روش اول: [استفاده از نصیة فياغورس]
روش دوم: [به دست آوردن وتر یا حساب مثلثات مسطحاً]

فوائد
فایدۀ اول: [ارتباط مسافت و ارتفاع سمت]
فایدۀ دوم: [ارتباط بین چند واحد فاصله]
فایدۀ سوم: [مقدار دقت ارتفاع سمت]

فصل 12: [قبل‌بایی به روش عرض اوسط]
[بانتن مسافت به روش عرض اوسط]
اول: از طریق یافتن وتر مثلث قائم الزاویه
دوم: از طریق حساب مثلثات مسطحه

فصل 13: [قبل‌بایی با قاعدة سلك مرکانور]
فصل 14: [بانتن جهت قبله با مثلثات کروی]
روش اول
روش دوم
روش سوم
روش چهارم
روش پنجم

فصل 15: [تبله‌بایی هنگام تساوی عرض بلد با عرض مکم]

فصل 16: [جدول‌های قبله]
[بلاد با جهت قبله از جنوب به مغرب]
[بلاد با جهت قبله از جنوب به مشرق]
[بلاد با جهت قبله از شمال به مغرب]
[بلاد با جهت قبله از شمال به مشرق]

فصل 17: یافتن ارتفاع سمت قبله و زمان رسیدن خورشید…

فصل 18: [معجزة محراب مسجد پیامبر]

خاتمه
پادآوری: [اشکالی بر نجم‌الدراه]
کتاب‌نامه